Najem w Polsce toczy się na warunkach właściciela: czynsz można podnieść niemal z dnia na dzień, umowy nie przedłużyć bez powodu, a dochodzenie swoich praw kończy się w sądzie — długo i drogo. Dla milionów lokatorów, zwłaszcza młodych, których nie stać na zakup, oznacza to brak stabilności, na której dałoby się oprzeć plany na lata. Razem chce, żeby najem był stabilny i uczciwy dla obu stron, oparty na jasnych regułach zamiast widzimisię: standardowa umowa najmu, obowiązkowy depozyt kaucji, ustawowe limity podwyżek, niezależny urząd rozstrzygający spory, twarde standardy przeciw patodeweloperce i koniec eksmisji na bruk. Ten hub zbiera lokatorską część rozdziału „Prawo do mieszkania" i rozkłada ją na osobne artykuły — każdy z konkretem i klikalnym źródłem.
Dla coraz większej części Polaków najem długoterminowy to już nie etap przejściowy, ale trwała forma mieszkania na lata. Tymczasem ochrona lokatora jest słaba, a koszt najmu wysoki: część najemców przeznacza na mieszkanie nadmierny udział dochodu, co Eurostat mierzy wskaźnikiem przeciążenia kosztami mieszkaniowymi (Eurostat — housing cost overburden). Bez stabilnych zasad najem nigdy nie będzie realną alternatywą dla kredytu na trzy dekady — a to właśnie najem, nie własność, jest dziś jedyną dostępną opcją dla całego pokolenia.
Problem nie leży w samym istnieniu najmu, tylko w rozkładzie siły w umowie. Właściciel dyktuje warunki, bo lokator nie ma dokąd pójść: przeprowadzka jest kosztowna, a rynek napięty, więc groźba wypowiedzenia działa jak dźwignia w każdym sporze — o kaucję, o remont, o podwyżkę. Państwo tej asymetrii dziś nie równoważy; zostawia lokatora i właściciela sam na sam z kodeksem cywilnym i sądem, który dla stawek rzędu kilku tysięcy złotych jest drogą zbyt wolną i zbyt drogą, by ktokolwiek nią szedł. Pakiet lokatorski Razem to próba wpisania w prawo tego, czego rynek sam nie ustali: minimalnych, jednakowych dla wszystkich reguł gry.
Rdzeniem pakietu jest standardowa umowa najmu chroniąca obie strony — wzorzec, który równa prawa lokatora i właściciela zamiast jednostronnych zapisów wpisywanych dziś przez silniejszą stronę. Idzie z nią w parze obowiązkowy depozyt kaucji z jasnymi zasadami wpłaty i zwrotu, bo to właśnie kaucja jest najczęstszym punktem sporu i najczęstszą formą nadużycia. Jak zabezpieczyć depozyt tak, żeby nie „przepadał" przy wyprowadzce, rozpisujemy w tekście obowiązkowy depozyt kaucji. Umowa i kaucja działają jako jeden mechanizm: przewidywalne reguły z góry ograniczają pole do oszustwa, zanim spór w ogóle powstanie. Cały pakiet — treść umowy, logika kaucji i to, co zmienia dla obu stron — opisujemy w tekście wprowadzającym: uczciwa umowa najmu.
Najważniejsze dla stabilności jest to, czy lokator wie, ile zapłaci za rok. Dlatego Razem chce ustawowych limitów podwyżek czynszów — nie zamrożenia stawek, ale ucięcia nagłych skoków, które wypychają ludzi z mieszkań z miesięcznym wyprzedzeniem. Chodzi o to, żeby podwyżka wynikała z realnego wzrostu kosztów utrzymania budynku, a nie z tego, że napięty rynek pozwala właścicielowi wycisnąć więcej z lokatora, który i tak nie ma dokąd się wyprowadzić. Mechanizm, poziom odniesienia i doświadczenia miast, które takie limity stosują, rozpisujemy w tekście limity podwyżek czynszu.
Limit podwyżki ma sens tylko wtedy, gdy istnieje wiarygodny punkt odniesienia — inaczej reguła odwołuje się do liczby, której nikt nie zna. Dziś dane o cenach najmu są rozproszone po portalach ogłoszeniowych, a realne stawki transakcyjne (to, co faktycznie zapłacono, nie to, czego zażądano w ofercie) pozostają niejawne. Dlatego pakiet lokatorski opiera się na publicznym rejestrze mieszkaniowym z jawnymi cenami transakcyjnymi, kosztami najmu i danymi z ksiąg wieczystych — tej samej infrastrukturze, która służy walce ze spekulacją. Jak taki rejestr działa i co daje lokatorowi negocjującemu umowę, rozpisujemy w tekście publiczny rejestr mieszkaniowy.
Zapisany limit czy prawo do zwrotu kaucji są martwe, dopóki ich wyegzekwowanie kosztuje więcej niż sama strata — a droga sądowa w sporze o kilka tysięcy złotych kaucji trwa miesiącami i zniechęca skuteczniej niż jakikolwiek zapis w umowie. Ta asymetria kosztu egzekucji jest dziś cichym przyzwoleniem na nadużycia: właściciel, który wie, że lokator nie pójdzie do sądu o zatrzymaną kaucję, po prostu jej nie oddaje. Dlatego Razem chce niezależnego urzędu administracyjnego rozstrzygającego spory o kaucję, podwyżkę czy warunki najmu szybciej i taniej niż sąd — tak, żeby dochodzenie prawa przestało kosztować więcej niż samo prawo jest warte. Jak taki urząd działa w praktyce, na jakich wzorach z innych krajów się opiera i czym różni się od dzisiejszej drogi cywilnej, rozpisujemy w tekście niezależny urząd ds. najmu.
Ochrona lokatora obejmuje też standard lokalu, w którym ma zamieszkać. Rynek konsekwentnie schodzi z metrażem: przeciętne mieszkanie w budownictwie wielorodzinnym oddane do użytku w 2024 r. miało już tylko 51,5 m² (GUS — Budownictwo w 2024 r.), a luki w przepisach pozwalają sprzedawać mikrokawalerki bez okien czy dostępu światła. Razem chce skończyć z patodeweloperką — wprowadzić definicje prawne i standardy, których brak dziś umożliwia obchodzenie przepisów. Które konkretnie luki trzeba domknąć, rozpisujemy w tekście patodeweloperka i standardy mieszkań.
Ochrona lokatora ma swoją dolną, nieprzekraczalną granicę. Polskie prawo wciąż dopuszcza eksmisję do „pomieszczenia tymczasowego" na czas nie krótszy niż miesiąc — po którym, jeśli gmina nie zapewni nic dalej, człowiek zostaje bez zabezpieczenia (ustawa o ochronie praw lokatorów, art. 25b). W praktyce oznacza to, że zadłużenie czynszowe — często skutek utraty pracy albo choroby — może zakończyć się bezdomnością, z której wyjście jest nieporównanie trudniejsze i droższe dla państwa niż utrzymanie człowieka pod dachem. Razem od lat postuluje koniec eksmisji na bruk: sieć lokali zastępczych i program oddłużeniowy zamiast wyrzucania na ulicę, tak żeby najgorszy scenariusz kończył się przeniesieniem, a nie utratą dachu. To postulat obecny w programie partii od 2015 roku (nie w deklaracji 2025), a jego mechanizm i różnicę wobec dzisiejszego stanu prawnego rozpisujemy w tekście koniec eksmisji na bruk. Sam ratunek przed bezdomnością — zasada „najpierw mieszkanie" i mieszkania wspomagane — należy do sąsiedniego serwisu opiekuńczego: „najpierw mieszkanie" i wychodzenie z bezdomności.
Wprowadzimy standardową umowę najmu chroniącą obie strony, obowiązkowy depozyt kaucji i limity podwyżek czynszów. Utworzymy niezależny urząd administracyjny rozstrzygający kwestie związane z najmem.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Prawo do mieszkania”, partiarazem.pl
Reguły najmu równają szanse tylko na rynku, na którym w ogóle jest co wynajmować po przystępnej cenie — a tę podaż zapewnia dopiero publiczny zasób budowany za 1% PKB: 1% PKB na mieszkania na wynajem.
Kradzież kaucji to najczęstsze nadużycie na rynku najmu. Razem chce obowiązkowego depozytu kaucji z jasnymi zasadami wpłaty i zwrotu, zabezpieczonego poza kieszenią wynajmującego.
Polskie prawo wciąż dopuszcza eksmisję do „pomieszczenia tymczasowego” na minimum miesiąc. Razem od lat postuluje koniec eksmisji na bruk: sieć lokali zastępczych i program oddłużeniowy zamiast wyrzucania na ulicę.
Dziś spór o kaucję czy podwyżkę kończy się w sądzie — długo i drogo. Razem chce niezależnego urzędu administracyjnego, który rozstrzyga kwestie najmu szybciej i taniej niż droga sądowa.
Na rynku prywatnym czynsz można podnieść niemal z dnia na dzień. Razem chce ustawowych limitów podwyżek — żeby najemca wiedział, ile zapłaci za rok, i mógł zaplanować życie.
Prawo mówi, że mieszkanie ma mieć co najmniej 25 m² — więc deweloperzy sprzedają 12-metrowe „lokale inwestycyjne”, które mieszkaniami są tylko w praktyce, nie w papierach. Razem chce twardych definicji prawnych i standardów, po których substandardowych mieszkań nie da się już budować.
Uczciwa umowa najmu chroniąca obie strony to u Razem pakiet: jasne zasady, obowiązkowy depozyt kaucji, niezależny urząd ds. najmu, jawny rejestr cen i limit podwyżek czynszu.
