Polska buduje mieszkania głównie pod sprzedaż i pod kredyt, a nie pod realne potrzeby ludzi, których na kredyt nie stać. Widać to w danych: wskaźnik przeludnienia sięga u nas 33,7% (2024) przy średniej UE 16,9% (Eurostat, EU-SILC 2024), a na statystycznego mieszkańca przypada 1,2 izby wobec 1,7 w Unii (Eurostat, Housing in Europe 2025). Odpowiedź Razem jest jedna i konkretna: publiczny program budowy mieszkań na wynajem, finansowany każdego roku kwotą 1% PKB z budżetu centralnego, realizowany przez samorządy i spółdzielnie lokatorskie, z czynszem liczonym od kosztu, nie od granicy tego, co zniesie rynek. To, co powstanie za publiczne pieniądze, zostaje w zasobie publicznym — bez prywatyzacji, która przez dekady wyprzedawała wspólny majątek. Ten hub zbiera wszystkie postulaty rozdziału „Prawo do mieszkania" dotyczące budowy i gospodarowania publicznym zasobem, i rozpisuje je na osobne teksty z liczbami i źródłami.
Mieszkań w ostatnich latach przybywało, a mimo to młodego pokolenia nie stać na samodzielność: dorośli ludzie gnieżdżą się w dzielonych lokalach albo mieszkają kątem u rodziców. Nowy metraż powstaje bowiem przede wszystkim pod sprzedaż i pod kredyt — a więc dla tych, których na kredyt stać, a nie dla ludzi, dla których jedyną realną opcją jest tani najem. Statystyka przeludnienia — 33,7% w Polsce wobec 16,9% w UE (Eurostat 2024) — jest jednym z najwyższych wyników w Unii i mierzy dokładnie to: zbyt wielu ludzi na zbyt małej powierzchni. Brakuje najbardziej potrzebnego ogniwa — taniego, stabilnego najmu, na którym dałoby się oprzeć plany na dekadę. Diagnoza programu partii jest bez ogródek: rynek jest „ustawiony pod deweloperów i rentierów", a setki tysięcy mieszkań stoją puste, zamiast służyć mieszkaniu (deklaracja programowa, „Prawo do mieszkania").
Deweloper buduje tam i to, na czym zarobi — mieszkania na sprzedaż, najczęściej na kredyt. Publiczny pieniądz wpompowany w popyt, zamiast w budowę, trafia w praktyce do banków i deweloperów, a nie do lokatorów: dopłaty do kredytów podbijają zdolność kredytową, a za nią ceny. Mechanizm, w którym program „wsparcia" kończy się wzrostem cen ofertowych, rozkładamy na czynniki w tekście dopłaty do kredytów pompują ceny. Tania, stabilna oferta najmu nie powstanie z rynku komercyjnego, bo nie taki jest jego cel — powstanie tylko z zasobu budowanego za publiczne pieniądze i pozostającego w rękach publicznych.
Stały udział w PKB daje przewidywalny strumień finansowania — na tyle duży, żeby program ruszył, i niezależny od kaprysu kolejnego budżetu.
Postulat i jego polityczne uzasadnienie — mieszkanie jako prawo, nie towar — rozwijamy w tekście flagowym huba: 1% PKB na mieszkania na wynajem. Skąd budżet weźmie te środki bez podnoszenia obciążeń większości pracujących, to pytanie o cały system danin — opisane w siostrzanym serwisie gospodarczym: Kto naprawdę dźwiga ciężar podatków. Część wpływów ma zresztą pochodzić z samego uszczelnienia rynku — z podatków ukracających spekulację, które opisujemy w sąsiednim hubie: podatek od trzeciego mieszkania i od pustostanów.
Program nie trafia do jednego centralnego urzędu — rozkłada się na trzy uzupełniające się filary. Samorząd buduje zasób komunalny dla osób o najniższych dochodach, dla których nawet czynsz kosztowy bywa za wysoki. Spółdzielnia lokatorska daje trwały najem bez prawa wykupu, więc mieszkanie nie wypada z zasobu po jednym pokoleniu. Budownictwo społeczne — TBS-y i społeczne inicjatywy mieszkaniowe na preferencyjnym kredycie publicznym — celuje w tych, których nie stać na kredyt hipoteczny, ale zarabiają za dużo na lokal komunalny; to właśnie ta grupa wypada dziś z rynku najszybciej. W każdym z tych kanałów czynsz liczy się tak samo: z rachunku kosztów budowy i utrzymania, nie z górnego pułapu rynkowego. Różnicę między czynszem kosztowym a rynkowym i to, dlaczego spółdzielczy model utrzymuje niskie stawki przez dekady, rozpisujemy w tekście spółdzielnie lokatorskie i budownictwo społeczne. Skala jest odpowiednio większa niż w dopłatach: te same 35–36 mld zł rocznie skierowane w budowę, a nie w kredyt, dają realny przyrost zasobu zamiast wzrostu cen.
Poprzednie dekady pokazały, jak łatwo roztrwonić wspólny majątek: mieszkania komunalne i zakładowe sprzedawano lokatorom za ułamek wartości, a zasób, który miał służyć kolejnym pokoleniom, topniał z każdą kadencją. Razem chce to zatrzymać — koniec prywatyzacji mieszkań komunalnych i społecznych, tak żeby to, co zbudowane za publiczne środki, nie wyciekało z zasobu po jednym pokoleniu. Dlaczego trwałość publicznej własności jest tu warunkiem, a nie ozdobnikiem — bo bez niej każda złotówka z 1% PKB finansuje jednorazową wyprzedaż, a nie stały strumień tanich mieszkań — tłumaczymy w tekście co publiczne, zostaje publiczne.
Tani najem oderwany od miasta rozwiązuje jeden problem, tworząc drugi: dojazdy, brak żłobka, przychodni i sklepu w zasięgu spaceru. Dlatego program wiąże budowę z ładem przestrzennym — obowiązkowymi standardami urbanistycznymi dla wszystkich inwestycji, planami rozwoju obszarów metropolitalnych i zatrzymaniem chaotycznego rozlewania się zabudowy. Kluczowe narzędzie to gwarantowany minimalny udział mieszkań społecznych w planach zagospodarowania przestrzennego — dzięki niemu tani najem powstaje w tkance miasta, a nie na jego obrzeżach. Jak wygląda dobrze zaplanowane, zielone osiedle z pełną infrastrukturą społeczną i dostępnym transportem publicznym, rozpisujemy w tekście osiedla, nie sypialnie.
Sam beton nie wystarczy — potrzebna jest instytucja, która skojarzy lokatora z mieszkaniem, wyremontuje pustostan i zdejmie z właściciela ryzyko czynszu. Temu służą publiczni pośrednicy najmu w każdym regionie: oferują długoterminowy najem, przeprowadzają remonty pustostanów i gwarantują wypłacalność czynszów, a osobno — jako publiczni bezprowizyjni pośrednicy sprzedaży — wyjmują z transakcji marżę, którą dziś zgarnia rynek. Jak taki pośrednik obniża koszt najmu po obu stronach umowy, rozpisujemy w tekście publiczni pośrednicy najmu. Domyka to łańcuch: budowa, trwała własność publiczna, lokalizacja i wreszcie sprawne gospodarowanie już istniejącym zasobem.
Poparcie w programie to jedno, władza do jego realizacji to drugie. Dlaczego mimo gotowego postulatu 1% PKB Razem nie weszło do rządu, który by go wdrożył — tę polityczną ramę, wraz z ceną rezygnacji z własnych priorytetów, wyjaśniamy osobno: dlaczego Razem nie weszło do rządu.
Przeznaczymy z budżetu centralnego 1% PKB na program budowy mieszkań na wynajem przez samorządy oraz spółdzielnie lokatorskie. Skończymy z prywatyzacją mieszkań komunalnych i społecznych — to, co zbudowane za publiczne środki, pozostanie w zasobie publicznym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Prawo do mieszkania”, partiarazem.pl
Poniżej artykuły rozwijające każdy z tych wątków — z liczbami i odnośnikami do źródeł.
1% PKB na mieszkania nie trafi do jednego urzędu. Buduje samorząd, spółdzielnia lokatorska i budownictwo społeczne na kredycie publicznym, a zasób zostaje w rękach publicznych.
Wśród warunków, których koalicja nie zapisała w umowie, był publiczny program budowy mieszkań na wynajem za 1% PKB rocznie. Ten sam rząd, który nie znalazł na niego miejsca w budżecie, przez kilkanaście miesięcy trzymał w sejmowej zamrażarce projekt podatku antyspekulacyjnego Razem. Dlatego mieszkania są jednym z powodów, dla których Razem w tym rządzie nie zasiada.
Polska przez trzy dekady wyprzedawała mieszkania komunalne z bonifikatami sięgającymi 90–99% wartości. Efekt: zasób gmin stopniał do 755,7 tys. lokali, a w kolejce po najem czeka 119,4 tys. gospodarstw domowych. Razem chce zakończyć prywatyzację — to, co zbudowane za publiczne pieniądze, ma zostać w zasobie publicznym.
Bloki w szczerym polu, bez szkoły, przychodni i autobusu, to najdroższy sposób budowania miast — rachunek płacą gminy i mieszkańcy. Razem chce obowiązkowych standardów urbanistycznych, planów rozwoju metropolii i gwarancji mieszkań społecznych w planach zagospodarowania.
Tysiące mieszkań stoją puste, bo właściciele boją się najmu, a pośrednictwo kosztuje krocie. Razem chce w każdym regionie publicznych pośredników najmu — z gwarancją czynszu i remontami pustostanów — oraz publicznych, bezprowizyjnych pośredników sprzedaży mieszkań.
Polska ma jeden z najwyższych wskaźników przeludnienia mieszkań w UE, a budujemy głównie pod sprzedaż i kredyt. Razem chce co roku przeznaczać 1% PKB z budżetu na publiczne mieszkania na wynajem.
